Ik heb geen huis, geen inkomen, geen papieren”, zegt Fantawa, afkomstig uit Sierra Leone. “Nochtans vraag ik niet meer dan dat ik zou kunnen werken, een eigen inkomen verwerven en mijn leven in handen kunnen nemen.” Leven zonder papieren is leven in een voortdurende omgeving van armoede, uitsluiting en onzekerheid. Toch blijft Fantawa niet bij de pakken zitten. Ze is actief lid bij Pigment, draait mee in de bezetting van een kraakpand in Sint-Joost-ten-Node en staat geregeld achter de kookpotten in Het Anker, waar je aan een democratische prijs heerlijk exotisch kunt eten.
 
5 jaar geleden kwam Fantawa in België aan vanuit haar geboorteland. Sinds een tweetal jaar leeft ze hier zonder status en zonder papieren. Ze leefde in een groot isolement en zag nauwelijks nog toekomstperspectief. Tot ze gedreven werd door de ebola-actie van een groep lotgenoten. Vluchtelingen uit de drie meest getroffen landen (naast Sierra Leone ook Liberia en Guinee) voerden actie voor subsidiaire bescherming. De ebola-crisis maakte het hen immers onmogelijk om gerepatrieerd te worden. In dat geval hebben mensen recht op een tijdelijk verblijfsstatuut, in principe tot de obstakels voor terugkeer weggewerkt zijn.
 
“De administratie gaf mondeling te kennen dat we daar inderdaad recht op hadden, maar we werden tegelijk geconfronteerd met voortdurende vertragingsmanoeuvres. Ondertussen hebben we nog altijd geen verblijfsstatuut en is de ebola-crisis zo goed als onder controle. Angst voor repatriëring blijft op die manier als een zwaard van Damocles boven onze hoofden hangen.”
 
Een verblijfsstatuut onder subsidiaire bescherming had voor Fantawa bijna letterlijk een wereld van verschil gemaakt. “Dan zou ik op zoek kunnen naar een woning en een job, eindelijk een leven beginnen opbouwen. Nu wordt het mij duidelijk dat men bewust getalmd heeft om de bescherming toe te kennen. Hoe meer de ebola-crisis onder controle, hoe groter de kans dat we uiteindelijk toch uitgezet worden. Een cynische manier om met mensen om te gaan.”
 
De actie heeft het leven van Fantawa niettemin in een andere, hoopvollere richting gestuurd. “Ik heb de mensen van Pigment leren kennen, heb samen met anderen actie gevoerd en een sociaal netwerk opgebouwd. Dat geeft me kracht om verder te gaan, ondanks de moeilijke omstandigheden waarin we met zijn allen moeten leven. Want moeilijk blijft het.”
 
Begin dit jaar begon een grote groep sans-papiers aan de bezetting van een pand in Sint-Joost-ten-Node. Uit noodzaak, maar ook om de erbarmelijke woonsituatie van mensen zonder papieren aan te klagen. “Het kraakpand is in slechte staat, maar we hebben nu tenminste een dak boven ons hoofd, en ik sta er niet langer alleen voor”, zegt Fantawa. “Voordien was het elke dag wanhopig zoeken naar een slaapplaats. Nu eens bij een kennis, dan weer ergens in een leegstaand huis. Je bent alleen nog maar bezig met overleven. Zoeken naar een mogelijkheid om je te douchen. Eens een thee of koffie kunnen drinken of eens een goed gesprek met iemand te hebben. Het is een dagelijkse strijd voor de meest simpele basisbehoeften. Mensen hebben er geen idee van hoe moeilijk het is om zonder papieren te overleven.”
 
Fantawa heeft zich ondertussen opgeworpen als een van de chefs achter het fornuis van Het Anker, de vroegere thuishaven van Pigment. Daar is nog steeds een sociaal restaurant gevestigd. Voor een democratische prijs kun je er heel lekker eten. “Daar kan ik mijn hart ophalen. Ik kook heel graag en op die manier kan ik zelf ook een bijdrage leveren. Het liefst zou ik gewoon gaan werken, maar dat is helaas niet mogelijk. We komen met een klein budget en geven zo ook aan andere mensen door hoe je gezond kunt eten. Makkelijk is dat niet, want gezonde voeding is vaak een stuk duurder dan junk food. Je moeten weten wat je koopt en waar je het koopt. Je moet er ook wel de nodige tijd en energie in steken. Dingen waaraan het mensen zonder vast dak boven hun hoofd net aan ontbreekt. Ik ben heel blij dat ik dit kan doen, want koken is mijn passie.”
 
Tijdens de winter verzorgt Pigment ook ontbijtpakketten op basis van voedseloverschotten met het project Collect Actief. “Uit bittere noodzaak”, zegt medewerker Lore Bellemans. “80 pakketten per week maken we. Het helpt de mensen overleven en tegelijk is het een inrijpoort voor onze werking. Voedselhulp op zich zal de armoede niet verminderen, maar het is helaas wel broodnodig en maakt het voor ons ook makkelijker om mensen aan te spreken en warm te maken voor onze vereniging.
 
Pigment probeert mensen zonder papieren te ondersteunen met een brede waaier aan activiteiten. “Met computersessies en ook heel veel sportactiviteiten”, legt Lore uit. “Kunnen sporten betekent heel veel voor hen. We hebben een voetbalclub en een loopclub, Les Gazelles de Bruxelles. Met die laatste hebben we een drukke wedstrijdkalender met onder andere de 20 kilometer van Brussel in mei en de halve marathon in oktober. Sommige van onze lopers kunnen zich zelfs meten met de echte wedstrijdatleten, maar het ontbreekt hen aan degelijk sportmateriaal.”
 
Veel mensen zonder papieren kampen met stress en trauma’s door hun ervaringen in hun thuisland, tijdens de reis naar België of door de moeilijke levensomstandigheden hier. “Sporten helpt om die stress te bedwingen of een plaats te geven. Tegelijk haalt het mensen uit hun isolement.” Fantawa houdt zelf van fitness. “Het geeft me heel veel energie en helpt me om de problemen in perspectief te zien, hoe moeilijk dat ook is.”
 
Pigment blijft ondertussen aan de weg timmeren voor een betere behandeling van mensen zonder papieren. “Migratie is een feit en zal niet verdwijnen zolang er ongelijkheid, armoede en uitsluiting is in de wereld”, besluit Lore. “Daarom willen we deze mensen bijstaan. Ze worden op alle vlakken slecht behandeld. Ze vinden nauwelijks een betaalbare woning, kunnen officieel niet werken, maar worden vaak uitgebuit in de informele economie. In principe hebben ze recht op dringende medische hulp, maar vaak wordt hen dat botweg geweigerd of wordt het begrip dringende medische hulp heel eng geïnterpreteerd. Ook in de huidige vluchtelingencrisis worden zij over het hoofd gezien. Daarom neemt Pigment het bewust op voor deze zeer kwetsbare mensen.”